Μια συζήτηση του Καβαλιώτη φιλόλογου και μεταφραστή με τον Κοσμά Χαρπαντίδη για τον ξένο , όπως τον βλέπει η Τζούλια Κρίστεβα στο βιβλίο της « Ξένοι μέσα στον εαυτό μας».
☛ Με τον Καβαλιώτη φιλόλογο Βασίλη Πατσογιάννη , εκτός από το ότι είμαστε συμμαθητές , συνδεόμαστε με μακροχρόνια φιλία εδώ και χρόνια και έχουμε κάνει ατέλειωτες συζητήσεις και αναλύσεις για βιβλία , πρόσωπα , θεωρίες , φιλοσοφίες. Στο επίκεντρο αυτών των συζητήσεων συχνά επανέρχονταν ο Φρόιντ και οι επίγονοι , ο μαρξισμός και η σημειολογία ( με τον Μπαρτ , τον Λακάν , τον Ντελέζ , την Κρίστεβα ) ,αλλά και συχνά το αδιέξοδο της ελληνικής πεζογραφίας . Αποφάσισα να κοινολογήσω μια συζήτηση που είχα με τον Βασίλη Πατσογιάννη και αφορά το βιβλίο της Τζούλιας Κρίστεβα με τον τίτλο Ξένοι μέσα στον εαυτό μας , που μετέφρασε από τα Γαλλικά ο Βασίλης ( μόλις εκδόθηκε σε ένα τόμο 259 σελίδων από τις εκδόσεις Scripta ) , γιατί μ’ ενδιέφερε ο σύγχρονος ξένος και οι σκέψεις της Κρίστεβα είναι άκρως ερεθιστικές . Στο βιβλίο αυτό η Κρίστεβα , Βουλγάρα στην καταγωγή , με μια εκτυφλωτική καριέρα στο Παρίσι στην γλωσσολογία και την σημειολογία , προσπαθεί να αναλύσει το φαινόμενο του ξένου, που εισβάλλει στις δυτικές κοινωνίες , να το δει με ψυχραιμία και να συμβάλει στην κατανόησή του . Μέσα από τα εργαλεία της , που είναι η τεράστια γνώση της δυτικής κουλτούρας ,αλλά και η γνώση του φροϋδικού έργου συστήνει πως θα καταλάβουμε τον ξένο και θα κατανοήσουμε την θέση του, εάν συλλάβουμε ότι και εμείς οι ίδιοι είμαστε ξένοι μέσα στον εαυτό μας και πως η θέση αυτή της ξενότητας μέσα στον ίδιο μας τον εαυτό προκαλείται από την ζωή και αλλοτρίωση του ατόμου στις σύγχρονες δυτικές κοινωνίες όπου ο μέσος πολίτης συνεχώς βιώνει έναν ξένο εαυτό , που συνεχώς εκβάλλεται ,εκβράζεται , απωθείται σε πολλά επίπεδα . Ε., ναι λοιπόν , αυτός ο πολίτης , ο συνειδητοποιημένος , αυτός που αρνείται να υποβιβασθεί σε γρανάζι της μηχανής και βλέπει συχνά τον εαυτό του έξω από το σύστημα είναι ο κατάλληλος να καταλάβει τον κάθε ξένο . Ο Πατσογιάννης μεταφράζει με την πείρα του ξένου , αφού επί πενταετία υπηρέτησε ως καθηγητής φιλόλογος στην Γερμανία σε σχολεία ελληνοπαίδων και βίωσε την μοίρα του ξένου, τόσο μέσα από την προσωπική του θέση , όσο και μέσα από την θέση των παιδιών και των οικογενειών τους , που ζουν μέσα στο ξένο και συχνά εχθρικό σύστημα . Μοιραία λοιπόν οι προσωπικές εκτιμήσεις ,αλλά και τα συμπεράσματά μου εμφιλοχωρούν στην συζήτηση που έγινε .
Η ΣΥΝΟΜΙΛΙΑ
Κ.Χ : Η Κρίστεβα αναφέρει πως ο ξένος εκτιμά και αναγνωρίζει την αξία της εργασίας και μάλιστα σε μια κοινωνία δυτική , όπου ο πολίτης επιλέγει την εργασία του και απαξιώνει κάποιες μορφές της ο ξένος αποδέχεται την κάθε εργασία .Το βλέπουμε και στην ελληνική κοινωνία , η οποία με την ανάπτυξη των τελευταίων χρόνων , δημιούργησε θέσεις εργασίας , που δεν επιλέγουν πια οι ντόπιοι.
Β.Π : Αν κάνεις μια βόλτα στην παραλία θα αντιληφθείς ότι όλοι οι αλιεργάτες είναι ξένοι . Κανείς Έλληνας σχεδόν , σε θέσεις που μέχρι πρόσφατα εργάζονταν μόνο Έλληνες .
Κ.Χ : Οι δυτικές κοινωνίες λοιπόν δημιουργούν υποδομές για να υποδεχθούν τον ξένο ;
Β.Π: Ναι , άθελά τους ναι . Και μάλιστα από την στιγμή που υπάρχουν τόσο πολλοί υποψήφιοι για το πανεπιστήμιο και εισάγονται τόσο πολλοί είναι μοιραίο κάποιες θέσεις εργασίας να απαξιώνονται.
Κ.Χ : Και όμως γιατί υποβλέπουν τους ξένους οι Έλληνες , γιατί θεωρούν ότι τους παίρνουν τις θέσεις ;
Β.Π : Στα έργα , μικρά και μεγάλα , εργάζονται Αλβανοί , αυτοί κτίζουν την Ελλάδα σήμερα . Ακριβώς επειδή υπάρχει ο φόβος μπροστά στον ξένο .
Κ.Χ : Ο ξένος λέει η Κρίστεβα αναλώνεται στην εργασία , δίνεται , προσφέρει τον καλλίτερο εαυτό του , σε αντίθεση με τον ντόπιο , που κάνει οικονομία δυνάμεων .Η υπεραξία , που εισπράττεται από το ξένο είναι μεγαλύτερη από την αντίστοιχη του ντόπιου .
Β.Π : Όχι μόνο προσφέρουν περισσότερα ,αλλά αμιλλώνται μεταξύ τους , για το ποιος θα λάβει την καλλίτερη και περισσότερη εργασία ,αλλά και την καλλίτερα αμειβόμενη . Μου έλεγε ένας Αλβανός ότι υπάρχουν έριδες και αντιζηλίες μεταξύ των οικογενειών όταν η άλλη , φιλική ή γειτονική οικογένεια βρει και μια δεύτερη δουλειά ή μια καλλίτερη και μαλώνουν γιατί δεν την εντόπισαν αυτοί . Η πρώτη γενιά των μεταναστών εργάζεται σκληρά . Για τις επόμενες δεν είμαι τόσο σίγουρος , Μόλις εξασφαλιστούν μετατοπίζουν το βάρος του ξένου σε άλλους ξένους . Η Κρίστεβα γράφει ότι στο Παρίσι οι Ισπανοί μετανάστες υποτιμούν τους Πορτογάλους και οι Πορτογάλοι τους Μαροκινούς και οι Μαροκινοί τους Αραβες και έτσι πάει λέγοντας . Πρόσφατα στην Αθήνα άκουσα ένα Ιρανό μετανάστη να υποτιμά τους Κούρδους λέγοντας πως Κούρδος ίσον τσοπάνος .
Κ.Χ : Η Ελληνική κοινωνία ήταν έτοιμη να υποδεχθεί τους ξένους ;
Β.Π : Νομίζω πως όχι , δεν υπήρχαν οι υποδομές . Επί πλέον στην Ελλάδα δεν υπήρχε ποτέ πολυπολιτισμικότητα , όπως επίσης δεν υπάρχει επίσης η θεωρητικοποίηση του ρατσισμού , που εμποδίζει την ένταξη του ξένου . Δεν είναι τυχαίο πως οι περισσότεροι από αυτούς λένε πως δεν υπάρχει δουλειά στην Ελλάδα και πως θέλουν να φύγουν για αλλού .
Κ.Χ : Μήπως αυτό δεν είναι και το αιώνιο πρόβλημα του ξένου , να μην είναι ευχαριστημένος από την ξένη πατρίδα , να μην την βρίσκει του γούστου του , να παραπονιέται και να αναζητά συνεχώς την γη της επαγγελίας ;
Β.Π : Ναι , σωστά , αλλά στην Ελλάδα δεν διαθέταμε κανένα μηχανισμό υποδοχής. Στην Αγγλία , την Γαλλία και την Γερμανία υπάρχουν κατασκηνώσεις υποδοχής ,. όπου βρίσκουν φαγητό και ύπνο , μάλιστα στο Αμβούργο φιλοξενούνται σε πλοία και δεν τους δίνουν αμέσως δουλειά , αλλά και όταν τους βρουν δουλειά παρακρατούν όσα ξόδεψαν για αυτούς.
Κ.Χ : Η Κρίστεβα λέει ότι ο ξένος θέλει να μετατοπίζεται , δεν θέλει να παραμένει σε ένα μέρος . Ίσως οι δυσκολίες που συναντά και με την γλώσσα , την επικοινωνία τον αναγκάζουν να μετατοπίζεται . Αν και δεν πιστεύω στον μύθο πως στην Ελλάδα δεν βρίσκουν δουλειές και θέλουν να φύγουν , γιατί όσοι ήρθαν διακρίνονται από την μακροχρόνια εγκατάσταση , πράγμα που σημαίνει ότι βρίσκουν δουλειές .
Β.Π : Τα Ελληνικά είναι μια δύσκολη γλώσσα κυρίως για τους αραβόφωνους , για τους Αλβανούς είναι ευκολότερα .Και αυτό τους κάνει να δυσκολεύονται περισσότερο .
Κ.Χ : Εμποδίζει η έντονη προσκόλληση του Έλληνα στην θρησκεία στην πρόσληψη του ξένου ,
Β.Π : Ευτυχώς δεν υπάρχει το δογματικό που συναντάμε στην Δυτική εκκλησία . Δεν υπάρχει η δογματική προσκόλληση στην θρησκεία στην Ελλάδα , όπως υπάρχει στην Δύση , όπου στους καθολικούς π.χ. συναντάμε και μεγαλύτερη θεωρητική επεξεργασία της θρησκείας τους επί αιώνες τώρα . Ο Έλληνας είναι πραγματιστής και δεν τον εμποδίζει η θρησκευτική του πεποίθηση να αποδεχθεί ή όχι τον ξένο . Από την άλλη μεριά ούτε η Ελληνική εκκλησία έχει ένα τρόπο παρέμβασης στην υποδοχή και την προστασία των ξένων , δεν οργανώνει συσσίτια και δεν παρεμβαίνει στην φιλοξενία ή την εκπαίδευση των ξένων, όπως κάνουν οι καθολικοί και οι προτεστάντες στην υπόλοιπη Ευρώπη . Πάντως επειδή η ορθόδοξη ελληνική εκκλησία έχει ανακλαστικά του ότι είμαστε σε διωγμό , είμαστε διωκόμενοι θεωρεί πως δεν μας μένει περιθώριο να δούμε τους άλλους , τους ξένους . Δεν έχει τον οικουμενικό ορίζοντα που έχουν οι Δυτικοευρωπαίοι . Στην Γερμανία συμμετείχα σε πρόγραμμα , που χρηματοδοτούσε η προτεσταντική εκκλησία για να μάθουν ελληνικά τα παιδιά των Ελλήνων μεταναστών . Και επίσης έδιδαν τον πιο κεντρικό ναό του Αμβούργου για να κάνουν ανάσταση οι Ελληνοορθόδοξοι .
Κ.Χ : Αφομοιώνεται ο ξένος στην κοινωνία που ζει ;
Β.Π : Χρειάζεται χρόνος και σίγουρα μια γενιά . Αλλά και τα παιδιά των μεταναστών στην Γερμανία , που γεννήθηκαν εκεί διαπνέονταν από τα ίδια στερεότυπα των γονέων τους , οι κακοί Γερμανοί , η ωραία Ελλάδα κ.α. Αλλά και οι ντόπιοι δεν αποδέχονται εύκολα . Στην Γερμανία δεν δέχονταν σε κατοικίες για Γερμανούς ακόμη και μικτά ελληνογερμανικά ζευγάρια . Η Κρίστεβα παραδέχεται πως ο ξένος δημιουργεί αυτή την πολυμορφία , που είναι γόνιμη , για την αυτογνωσία του κάθε ατόμου . Βλέποντας τον ξένο καταλαβαίνεις την εσωτερική σου διάσπαση , ότι είσαι ξένος με τον ίδιο σου τον εαυτό και πως για να ξεπεράσεις τον ξένο πρέπει να κάνεις μια εργασία πάνω στο εσωτερικό σου ανοίκειο , την ξενότητα που κουβαλάς μέσα σου . Η γνώση ότι έχουμε πολλαπλούς εαυτούς μας είναι απαραίτητη .Η Κρίστεβα δεν αντιμετωπίζει τους ξένους με τον δημαγωγικό αντιρατσισμό και με τις ανθρωπιστικές έννοιες ,αλλά με την αντίληψη πως η ξενοφοβία είναι δικαιολογημένη , γιατί είναι ακριβώς είναι το άγχος που δημιουργεί η εσωτερική μας διάσπαση , το ασυνείδητό μας , το ότι είμαστε ξένοι μέσα στον ίδιο μας τον εαυτό.
Κ.Χ : Είναι πολιτισμικό σύμπτωμα να είμαστε ξένοι , ανοίκειοι με τον εαυτό μας ;
Β.Π : Όσο πολιτισμικό μπορεί να είναι και το οιδιπόδειο . Ο Φρόιντ επισήμανε ότι το ανοίκειο είναι μέσα μας , ότι μέσα μας υπάρχει μια κολασμένη δυναμική που δεν θέλει την συμφιλίωση με τον άλλο ,αλλά εκεί που επιδιώκει την συμφιλίωση προκαλεί και τη ρήξη , εκεί που προσπαθεί να καταλάβει τον άλλο , εκεί και τον εξοβελίζει . Πολλές φορές αισθανόμαστε πράγματα που υπάρχουν μέσα μας σαν ξένα , όπως το θηλυκό στοιχείο , ο θάνατος και αυτό το ανησυχητικό στοιχείο μας προκαλεί άγχος και ρίγος . Το ξένο το κουβαλάμε μέσα μας , υπάρχει η κολασμένη δυναμική να ενώνουμε ,αλλά και να καταστρέφουμε , εκεί που αποδεχόμαστε , εκεί να αποστρέφουμε και να καταδικάζουμε . Επίσης η ομάδα δημιουργεί ένα φαντασιακό εμείς στο οποίο προσκρούει ο ξένος και δεν μπορεί να αφομοιωθεί από την κοινωνία . Η ενότητα ενός έθνους είναι κάτι που κατασκευάζει ,όχι με υλικούς όρους ,αλλά με όρους του φαντασιακού , είναι ένα ιδεολόγημα , που δεν είναι πραγματικό , γι’ αυτό και είναι αδιαπέραστο για τους ξένους .
Κ.Χ : Όσοι έχουν είδος στίγματος και διαφοροποιούνται από το μέσο πολίτη μπορούν να κατανοήσουν τον ξένο καλλίτερα πρεσβεύει η Κρίστεβα . Ωστόσο οι ξένοι πέφτουν θύματα συχνά των στιγματισμένων , των κλοσάρ ,των άστεγων , των περιθωριακών κ.α.
Β.Π : Και αυτοί είναι επιθετικοί απέναντί τους , γιατί φοβούνται πως θα χάσουν το προνόμιο της κάστας τους ,θα πάψουν να έχουν το προνόμιο της προσοχής πως είναι οι μόνοι περιθωριακοί . Και θεωρούν όλοι αυτοί οι περιθωριακοί πως οι πολίτες ασχολούνται με τους ξένους και αυτοί παύουν να είναι οι φορείς του διαφορετικού.
K.X : Πάντως η Κρίστεβα αναφέρει πως τρεις κατηγορίες ανθρώπων υιοθετούν τον ξένο ο καθένας για τους δικούς τους , μάλλον ευτελείς λόγους . Ο πατερναλιστής με την αντίληψη «καλός είσαι ,αλλά εγώ είμαι καλλίτερος» , ο παρανοϊκός που δηλώνει εμφαντικά τον αποκλεισμό του και ο διεστραμμένος , που ξεσπά τον πόθο του στο κορμί του ξένου.
Β.Π : Όλοι κάτι ζητούν από τον ξένο .
Κ.Χ : Αλλά και ο ξένος δίνει , είναι απελευθερωμένος , ορφανός από σχέσεις και καταπιέσεις ( οικογένεια , γονείς , συγγενικό περιβάλλον ) ρέπει προς την πλήρη απελευθέρωση των ηθών , έλκει το διαστροφικό .
Β.Π : Ακόμη και οι Μουσουλμάνες απελευθερώνονται ευκολότερα στην Δύση . Κάνουν πράγματα που δεν θα διανοούνταν στις χώρες τους . Χώρια που οι ξένοι γίνονται πιο φανατικοί με την εθνικιστική τους ταυτότητα για να μπορέσουν να αντιμετωπίσουν το ντόπιο . Μια Δανέζα μου έλεγε ότι ακόμη και οι Δανοί στο εξωτερικό (π.χ. στην Ιαπωνία ) γίνονται εθνικιστές ( αυτοί που δεν έχουν καθόλου τέτοια ανακλαστικά ) . Ένας γκασταρμπάιτερ πάντα επιδεικνύει τους παρθενώνες του σαν αντιστάθμισμα στην συντριβή του από τον ξένο πολιτισμό .
Κ.Χ : Αποτελεί ευεπίφορο αντικείμενο εκμετάλλευσης τουλάχιστον για το σεξ ο ξένος .
Β.Π : Όταν δεν έχει τίποτα να δώσει , δεν βρίσκει δηλαδή μια εργασία για να δικαιολογηθεί , δίνεται σεξουαλικά και συχνά διαστροφικά .
Κ.Χ : Επιδεικνύει και μια ικανότητα προσαρμογής. Αυτό μήπως του προσδίδει την δύναμη να πιστέψει πως μπορεί να υιοθετήσει και ακραίες συμπεριφορές .
Β.Π : Διακρίνεται από την παραφορά . Οι ντόπιοι που δεν τον καταλαβαίνουν , η δουλειά που δεν έχει , ο συναγερμός του εαυτού του να επιβιώσει , να βρει τροφή άμεσα , να επιβιώσει .
Κ.Χ : Ο ήχος του ξένου είναι η σιωπή.
Β.Π : Γενικώς σιωπά , σαν μην τον απασχολεί η πραγματικότητα . Σιωπά και λόγω γλώσσας , γιατί φοβάται να μην δει την υποτίμηση στο βλέμμα του άλλου από την λανθασμένη χρήση της . Η ξένη γλώσσα με κατακλύζει σαν μια παλίρροια από ψόφια νερά, που έρχεται επάνω μου , λέει κάπου η Κρίστεβα .
Κ.Χ : Και το εσώψυχό του θα αργήσει να εκφραστεί πολύ στη νέα γλώσσα .
Β.Π : Είναι το παράδειγμα του Σεμπάστιαν Νάιτ του Ναμπόκοφ. Εξ άλλου η Κρίστεβα κάνει λόγο και για την σιωπή των πολύγλωσσων , όπως του γλωσσολόγου Γιάκομπσον , που μιλούσε δέκα πέντε γλώσσες και ουσιαστικά μιλούσε τα ρωσικά σε δέκα πέντε γλώσσες , ουσιαστικά μετάφραζε τα ρωσικά , την μητρική του γλώσσα σε δέκα πέντε γλώσσες .
Κ.Χ : Γιατί δίνει η Κρίστεβα τόση μεγάλη σημασία στην ελληνική αρχαιότητα ;
Β.Π : Θεωρεί ότι για πρώτη φορά τότε τίθενται τα θέματα της υποδοχής του ξένου , όπως και στην Παλαιά Διαθήκη . Κρίνει τα πράγματα φιλολογικά . Διακρίνει τον μηχανισμό που υπάρχει σε όλους τους ανθρώπους και να αποκλείουν και να αποδέχονται τον ξένο . Και ιστορικά η ελληνική πόλη από την εποχή του Ομήρου μέχρι την ελληνιστική εποχή και απέκλειε τους ξένους (στην Αθήνα και ο πιο επιφανής ξένος δεν μπορούσε ποτέ να γίνει ισοτελής ) ,αλλά από την άλλη μεριά αποδέχονταν τους ξένους , ο Πλάτων αναφέρει να πάρουμε από τους ξένους ,αλλά να τους έχουμε περιορισμένους . Για δε τους στωικούς δεν υπάρχουν ξένοι. Αλλά ο στωικισμός βασίζεται σε μια ηθική και ελιτιστική ηθική έννοια του ξένου. Στην Παλαιά Διαθήκη παρά τους αποκλεισμούς των ξένων η μητέρα του Δαυίδ , η Ρούθ είναι μια ξένη ( είναι Μοαβίτισσα , δεν είναι Εβραία ) και η Κρίστεβα εκεί λέει ,πως μόνο εγγράφοντας την γόνιμη πρόκληση του ξένου μέσα στον εαυτό μας μπορούμε να ξεπεράσουμε τον ίδιο τον εαυτό μας και να προχωρήσουμε.
Κ.Χ : Η Κρίστεβα δεν αναφέρεται στους πρωτόγονους πολιτισμούς , όπου ο ξένος είναι ιερός και όπου του προσφέρουν τα πάντα .
Β.Π : Το βιβλίο της Κρίστεβα αναφέρεται μόνο στον Δυτικό Ευρωπαϊκό πολιτισμό . Ο ξένος είναι πάντα η πρόκληση , η διασταύρωση με τον ξένο είναι ένας τρόπος να ξεπεράσω τον εαυτό μου ,την οικογένειά μου , το κλαν , που ανήκω και να έρθω σε φιλικές σχέσεις με τους άλλους . Και η περιβολή του ξένου με αίγλη στους πρωτόγονους λαούς συναντά εξηγείται από την απαγόρευση της αιμομιξίας , κάτι κοινό σε όλους τους λαούς , ο φόβος για τερατογεννέσεις και άλλα προβλήματα μέσα στα όρια της κάστας ήταν έντονος , γιατί δεν υπήρχε η ανταλλαγή , η διακίνηση . Ο ξένος μείωνε τον φόβο των επιπτώσεων της αιμομιξίας . Το ταμπού της αιμομιξίας στον άνθρωπο είναι κοινό σε όλους τους λαούς λέει ο Κλώντ Λέβι Στρως .
Κ.Χ : Το βιβλίο μου αρέσει , γιατί η ίδια η συγγραφέας αποκρυσταλλώνει την δική της εμπειρία ως ξένης , συχνά μιλά άμεσα , σχεδόν εξομολογητικά . Η ίδια αυτοαναλύεται για να καταλάβει τον ξένο
Β.Π : Και ο Ρολάν Μπαρτ αναφέρθηκε στην Κρίστεβα με το περίφημο άρθρο του « Η ξένη» . Η ίδια στο βιβλίο της , σχεδόν άθελά της , γλιστρά κάποτε και προς το προσωπικό . Και η Κρίστεβα σημειωτέον ζει σε μια χώρα , που παρά το 15% του Λεπέν και τον σνομπισμό των Γάλλων , παραμένει μια χώρα ευνοϊκής υποδοχής για τον ξένο .
Κ.Χ : Από εδώ και πέρα οι σύγχρονες κοινωνίες είναι προορισμένες να ζήσουν με τους ξένους ;
Β.Π : Η Κρίστεβα το έλεγε από το 1988 ότι μια κοινωνία πρέπει να αποφασίσει τι θα κάνει με τους ξένους .
Κ.Χ : Ποια εν κατακλείδι είναι η συνεισφορά του ξένου στην σύγχρονη κοινωνία ;
Β.Π : Αυτό που λέει και ο τίτλος του βιβλίου , πως όλοι είμαστε ξένοι , πρώτα απέναντι στον εαυτό μας ,αλλά και σε μια κοινωνία που αλλάζει τόσο δραματικά , όλοι σε κάποια στιγμή θα αναγκαστούμε να βρεθούμε υπό την συνθήκη ενός ξένου , το ανοίκειο υπάρχει μέσα μας . Η Κρίστεβα δεν προσπαθεί να εξορκίσει τον ρατσισμό , την ξενοφοβία , με τον τρόπο του δημαγωγικού αντιρατσισμού και θεωρεί πως η ξενοφοβία είναι κάτι δικαιολογημένο και πως , ακόμη και ένα άτομο εκτός της οικογένειας , μου προκαλεί άγχος . Αλλά σημειώνει πως θα πρέπει να επεξεργαστώ αυτό το άγχος , ότι θα πρέπει να δουλέψω πάνω σε αυτό το άγχος , να δω τον ξένο ως ισότιμο και να βρεθώ και εγώ ως ξένος στην κοινωνία που ζω.
Κ.Χ : Η θέση αυτή της Κρίστεβα μπορεί να είναι χρηστική(να μας βοηθήσει να ενσωματώσουμε τον ξένο ) ή είναι απλώς μια θεωρητική κατασκευή ;
Β.Π : Χωρίς να το ξέρουν οι άνθρωποι , αυτό είναι εγγεγραμμένο στις δομές της σκέψης τους , ποιο δηλαδή ,πως ο ξένος μπορεί να είναι ένα γόνιμο στοιχείο για τον καθένα από εμάς . Και αυτό το συνειδητοποιεί ο κάθε άνθρωπος από την εποχή του Αποστόλου Παύλου , ο οποίος δεν βγαίνει να κηρύξει στους ομοεθνείς του ,αλλά κηρύττει τον λόγο του Χριστού αποκλειστικά στους ξένους , με την ελπίδα πως θα βρει σε αυτούς ένα πιο γόνιμο ακροατήριο .
Κοσμάς.I. Χαρπαντίδης
